محمد بن حسن طوسى ( 597 - 672 ه . ق . ) است . وى در فقه ، كلام ، نجوم و رياضيّات و حكمت نظرى و عملى استاد بود . و بىشكّ يكى از جامع‌ترين مردان سدهء هفتم هجرى است ، و به قول يكى از معاصران ، وجود او در آن روزگار تاريك و تيره « به منزلهء چراغى روشن و تابان در شبى تيره و ظلمانى بود » . « 1 » از آثار كلامى خواجه ، مهم‌ّتر از همه تجريد الاعتقاد است كه در اين موضوع از كتاب‌هاى بسيار دقيق و استوار است و مورد عنايت و توجّه بسيارى از دانشمندان شيعى و سنّى قرار داشته و متجاوز از صد شرح و حاشيه بر آن نوشته‌اند . اين شروح را معمولا بر دو قسم تقسيم مىكنند : يكى شروحى كه در قسمت طبيعيّات ، الهيّات ، نبوت و امامت بكلّى با اصل متن موافق هستند ، و اين شارحان همه شيعى مذهب‌اند ( زيرا مؤلّف شيعى مذهب بوده است ) ؛ ديگرى شروحى كه در قسمت امامت و مبحث صفات خدا با متن مخالفت كرده‌اند . از جمله شرح‌هاى دستهء دوم شرح شمس الدّين محمود اصفهانى ( فت ، 746 ه . ق . ) است كه تشييد القواعد فى شرح تجريد العقائد نام دارد و به شرح قديم معروف است ؛ ديگرى شرح مولى على قوشجى ( فت ، 879 ه . ق . ) منجّم و متكلّم بزرگ است كه معروف شده و بسيار مقبول افتاده است . از جملهء شرح‌هاى دستهء اول يكى شرح علّامهء حلّى است معروف به كشف المراد فى شرح تجريد الاعتقاد ، ديگرى شرح عبد الرزّاق لاهيجى ( فت ، 1072 ه . ق . ) است موسوم به شوارق ، كه مىتوان گفت اساسا در فلسفه است نه در علم كلام ، و مؤلّف در مقدّمه تصريح مىكند كه بيشتر اصول عقايد ثابت در نظر شيعه با اصول فلاسفهء پيشين مطابق است . « 2 » شرح ديگرى تجريد الاعتقاد خواجه از آن علّامه جلال الدّين محمّد بن اسعد صدّيقى دوّانى ( فت ، 907 ه . ق . ) است . خواجهء رسائلى نيز در كلام در بحث امامت پرداخته . از جمله رسالة الفرقة الناجية ؛ رسالة فى حصر الحقّ بمقالة الاماميّة كه هر دو در ذيل تلخيص المحصّل چاپ شده است . خواجه گذشته از كتاب‌هاى فوق ، المحصّل امام فخر رازى ( فت ، 606 ه . ق ) را ، كه در كلام از كتب معتبر و دقيق بوده ، شرح كرده ولى كتاب توسّعا به تلخيص المحصّل مشهور شده است . خواجه انتقادهاى عالمانه‌يى از اين كتاب به عمل آورده ، و از اين روى ، كتاب مذكور گاهى نقد المحصّل هم خوانده مىشود . يكى از مشهورترين متكلمان شيعه ( و شايد آخرين متكلّم بزرگ اين فرقه ) ، علّامه جمال الدّين حسن بن يوسف بن مطهّر حلى است . و او تنها عالم عالم اسلام است كه از لحاظ تاريخى به لقب « آية اللّه » ملقب شده است ( تنها عالم عالم اسلامى نيز كه لقب

--> ( 1 ) . جرجى زيدان ، آداب اللغة العربيّة ، 3 / 234 . ( 2 ) . شوارق الالهام ، 7 و 11 ، طهران ، مكتبة الفارابى ، 1401 ه . ق .